Czy można zmienić nazwisko dziecka bez zgody drugiego rodzica?
Streszczenie artykułu:
Do zmiany nazwiska dziecka:
1. zgoda rodzica pozbawionego władzy rodzicielskiej nie jest potrzebna,
2. zgoda rodzica którego władza rodzicielska jest ograniczona zależy przede wszystkim od zakresu tego ograniczenia, jednak w tym przypadku sytuacja nie jest jednoznaczna (szczegóły w artykule),
3. jeśli oboje rodzice posiadają władzę rodzicielską wówczas ich stanowiska co do zmiany nazwiska muszą być zgodne. W razie braku zgody sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy na wniosek jednego z rodziców (w praktyce na wniosek tego z rodziców, który dokonać chce zmiany nazwiska dziecka),
4. w każdym jednak przypadku podstawą zmiany nazwiska muszą być „ważne powody”.
W pierwszej kolejności przywołać należy kilka przepisów ustawy o zmianie imienia i nazwiska z dnia 17 października 2008 r. Dz.U. 2008 Nr 220, poz. 1414
Art. 4
1. Zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy dotyczą zmiany:
1)
imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka;
2)
na imię lub nazwisko używane;
3)
na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione;
4)
na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada.
Zwrot „w szczególności” oznacza, że pkt. 1-4 mają charakter przykładowy, że te przesłanki już ustawodawca uznał za ważne. Nie oznacza to jednak, że inne powody, niewymienione w tych punktach nie mogą być podstawą zmiany imienia lub nazwiska. Mogą, pod warunkiem że rodzic wykaże że wskazywany powód jest ważny i ocenę taką podzieli kierownik Urzędu Stanu Cywilnego.
Przepis powyższy stanowi zasadę ogólną. W sytuacji gdy oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską wówczas oboje muszą złożyć wniosek o zmianę imienia lub nazwiska. Co jednak w sytuacji gdy drugi rodzic jest pozbawiony (całkowicie) władzy rodzicielskiej?
Odpowiedź na to pytanie jest wskazany w ustawie, choć nie wprost a w art. art. 8 ust. 2 i 3 w zw. z art. 9 ust. 2 ustawy o zmianie imienia i nazwiska :
Art.
8
1. Zmiana nazwiska obojga rodziców rozciąga się na małoletnie dzieci i na dzieci, które zrodzą się z tego małżeństwa.
2. Zmiana nazwiska lub nazwiska rodowego jednego z rodziców rozciąga się na małoletnie dzieci i na dzieci, które pochodzą od tych samych rodziców, pod warunkiem że drugi z rodziców wyraził na to zgodę, chyba że nie ma on pełnej zdolności do czynności prawnych lub jest pozbawiony władzy rodzicielskiej albo nie żyje. Jeżeli w chwili zmiany nazwiska dziecko ukończyło 13 lat, do zmiany nazwiska dziecka jest potrzebne także wyrażenie zgody przez dziecko.
3. W przypadku braku porozumienia między rodzicami dziecka każde z nich może zwrócić się do sądu opiekuńczego o wyrażenie zgody na zmianę nazwiska dziecka.
4. Zgodę na zmianę nazwiska dziecko wyraża osobiście do protokołu przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo jego zastępcą lub na piśmie utrwalonym w postaci papierowej, opatrzonym podpisem własnoręcznym, poświadczonym za zgodność podpisu przez notariusza. Dzieci zamieszkałe poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mogą wyrazić zgodę za pośrednictwem konsula Rzeczypospolitej Polskiej.
5. Rodzic wyraża zgodę na zmianę nazwiska dziecka osobiście do protokołu przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo jego zastępcą lub na piśmie utrwalonym w postaci papierowej, opatrzonym podpisem własnoręcznym, poświadczonym za zgodność podpisu przez notariusza lub na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej, opatrzonym kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym. Osoby zamieszkałe poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mogą wyrazić zgodę za pośrednictwem konsula Rzeczypospolitej Polskiej.
Art. 9 [Zmiana na wniosek]
1. Zmiana imienia lub nazwiska następuje na wniosek osoby ubiegającej się o zmianę, zwanej dalej ,,wnioskodawcą''.
2. Zmiana imienia lub nazwiska małoletniego dziecka następuje na wniosek przedstawiciela ustawowego dziecka. Przepisy art. 8 ust. 2-5 stosuje się odpowiednio.
Jeśli zatem rodzic pozbawiony jest władzy rodzicielskiej, wówczas jego zgoda nie jest potrzebna.
Najciekawsza jest jednak sytuacja, gdy rodzic nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, a jedynie została mu ona ograniczona. Tu wszystko zależy od zakresu ograniczenia oraz praktyki administracyjnej i sądowej na danym obszarze. Niestety nie da się więc jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie czy w razie ograniczenia władzy rodzicielskiej jednego z rodziców jego zgoda jest potrzebna do zmiany nazwiska dziecia..
Przywołam kilka orzeczeń sądów administracyjnych:
I. Postępowanie w sprawie zmiany imion osoby małoletniej - zgoda drugiego rodzica -
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2022 r., II OSK 2306/21
Teza
Organ administracji publicznej nie może żądać od strony wnioskującej o zmianę imienia dziecka przedstawienia orzeczenia zastępującego zgodę drugiego z rodziców (art. 97 § 2 KRO), w sytuacji, w której w obrocie prawnym funkcjonuje prawomocne orzeczenie właściwego w sprawie sądu rodzinnego, zgodnie z którym zgoda taka, w realiach danej sprawy, nie jest wymagana z uwagi na uprzednie ograniczenie władzy rodzicielskiej tego rodzica. W przeciwnym razie, strona wnioskująca o dokonanie zmiany imienia dziecka pozbawiona byłaby skutecznej ochrony prawnej, albowiem w obrocie prawnym funkcjonowałyby sprzeczne rozstrzygnięcia co do kwestii, czy zgoda ojca dziecka na zmianę imion jest wymagana w kontekście treści postanowienia sądu rodzinnego ograniczającego jego władzę rodzicielską. Zarazem też brak wymogu uzyskania orzeczenia sądu rodzinnego zastępującego zgodę ojca na zmianę imion małoletniej, nie skutkuje tym, że ojciec, którego nie pozbawiono władzy rodzicielskiej, nie ma prawa występować w charakterze strony w postępowaniu administracyjnym dotyczącym zmiany imion córki.
Z treści uzasadnienia:
Zagadnienie, czy w razie ograniczenia na mocy orzeczenia sądu rodzinnego władzy rodzicielskiej jednego z rodziców poprzez wskazanie istotnych spraw dziecka, w których rodzic ten może współdecydować z drugim z rodziców, zgoda tego rodzica na zmianę imienia dziecka jest niezbędna w świetle art. 9 ust. 1 i 2 oraz 8 ust. 2-5 u.z.i.n., nie zostało jednoznacznie rozstrzygnięte przez ustawodawcę. Chodzi o to, czy wskazanie w tych przepisach ustawy o zmianie imienia i nazwiska na instytucję pozbawienia władzy rodzicielskiej, a nie również na instytucję ograniczenia tej władzy, oznacza per se, że zakres ograniczenia tej władzy w postanowieniu sądu rodzinnego (art. 107 § 2 KRO) jest bez znaczenia dla oceny, czy zgoda drugiego z rodziców na zmianę imienia dziecka jest wymagana. Trzeba zauważyć, że zagadnienie to budziło już wątpliwości interpretacyjne na gruncie analogicznych regulacji zawartych w art. 5 i art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 233, poz. 1992 z późn. zm.). Te wątpliwości interpretacyjne były przyczyną podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały z 13 lipca 1987 r. (III CZP 40/87, OSNC 1988, nr 11, poz. 154), na którą to uchwałę w skardze kasacyjnej powołuje się Wojewoda. Zgodnie z tą uchwałą, "na zmianę nazwiska dziecka w trybie administracyjnym potrzebna jest zgoda ojca mimo ograniczenia jego władzy rodzicielskiej bez względu na zakres obowiązków i uprawnień określonych w wyroku rozwodowym w trybie art. 58 § 1 zdanie drugie KRO.". Równocześnie należy zauważyć, że w piśmiennictwie z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego można również spotkać głosy krytyczne wobec tej uchwały (zob. np. J. Słyk, w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Osajdy, 9 wyd., Warszawa 2022, tezy 18 i 19 do art. 97). Co więcej, pogląd wyrażony w uchwale III CZP 40/87 nie może być uznany za jednolicie stosowany przez sądy rodzinne (zob. np. postanowienie Sądu Okręgowy w Zielonej Górze z 28 maja 2019 r., sygn. akt VI Ca 212/19, przywołane w uzasadnieniu nieprawomocnego wyroku WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 412/21, CBOSA).
Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy decydujące znaczenie miało jednak to, że w obrocie prawnym, na dzień orzekania przez organy administracji publicznej, pozostawało prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty z 6 września 2019 r., sygn. akt III Nsm 761/18/N (k. 146-146 akt administracyjnych). Na mocy tego orzeczenia oddalono wniosek matki skarżącej o rozstrzygnięcie, w trybie art. 97 § 2 KRO, o istotnej sprawie skarżącej poprzez wydanie orzeczenia zastępującego zgodę ojca na zmianę imion skarżącej. Powodem oddalenia tego wniosku przez sąd rodzinny było przyjęcie, że matka skarżącej nie potrzebuje zgody jej ojca na wystąpienie do kierownika urzędu stanu cywilnego o zmianę imienia córki, ponieważ ojciec skarżącej, na mocy prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty z 30 listopada 2017 r., sygn. akt III Nsm 157/15/N, nie jest uprawniony do wyrażania zgody na zmianę imienia córki. W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 365 § 1 KPC, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Na tle tego przepisu procedury cywilnej wskazuje się, że wynikająca z niego prawomocność materialna orzeczeń obejmuje nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia.
II. Zmiana nazwiska dziecka ze względu na ograniczenie władzy rodzicielskiej
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 19 grudnia 2019 r., II SA/Go 701/19
Teza
Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie może iść tak daleko, aby stało się równoznaczne z jej pozbawieniem, nie ma ono bowiem charakteru penalnego. Dopiero ostateczne odebranie atrybutów władzy rodzicielskiej w całości, tj. pozbawienie władzy rodzicielskiej, uzasadnia skorzystanie z wyjątku przewidzianego w art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 10).
Wniosek został złożony przez matkę, która złożyła postanowienie, że władza rodzicielska ojca została ograniczona do prawa informowania się o stanie zdrowia, rozwoju i edukacji małoletniego.
Z uzasadnienia:
W ocenie WSA nawet znaczne, co w niniejszej sprawie ma miejsce, ograniczenie władzy rodzicielskiej nie oznacza pozbawienia władzy rodzicielskiej. Tym samym WSA podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 13 lipca 1987 r., sygn. akt III CZP 40/87 (zgodnie z którą na zmianę nazwiska dziecka w trybie administracyjnym potrzebna jest zgoda ojca mimo ograniczenia jego władzy rodzicielskiej bez względu na zakres obowiązków i uprawnień określonych w wyroku rozwodowym w trybie art. 58 § 1 zdanie 2 KRO), iż ograniczenie władzy rodzicielskiej nie może iść tak daleko, aby stało się równoznaczne z jej pozbawieniem, nie ma ono bowiem charakteru penalnego. Wobec powyższego - zdaniem WSA - zakres obowiązków i uprawnień określony w ww. postanowieniu nie może mieć wpływu na uprawnienia skarżącego jako ojca i decydowanie w kwestiach wykraczających poza sferę typowych decyzji dotyczących dziecka a do takich ogólnych spraw wynikających z prawa podmiotowego zaliczyć należy zmianę nazwiska dziecka a co za tym idzie posiadanie legitymacji strony w postępowaniu administracyjnym w przedmiocie zmiany jego nazwiska, prowadzonym w oparciu o przepisy u.z.i.n.
Słuszne jest zatem stanowisko skarżącego wyrażone w uzasadnieniu skargi, że dopiero ostateczne odebranie atrybutów władzy rodzicielskiej w całości, tj. pozbawienie władzy rodzicielskiej, uzasadnia skorzystanie z wyjątku przewidzianego w art. 8 ust. 2 u.z.i.n.
III. Zmiana nazwiska małoletniego - zgoda drugiego rodzica w kontekście zakresu ograniczenia mu władzy rodzicielskiej; uznaniowy charakter decyzji
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2023 r. II OSK 979/22
1. Zgoda ojca na zmianę nazwiska syna nie jest wymagana w kontekście treści prawomocnego postanowienia ograniczającego władzę rodzicielską ojca dziecka.
2. Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska zawiera otwarty katalog przyczyn, z których możliwa jest zmiana nazwiska, a decyzja organu administracji publicznej w tym zakresie oparta jest na uznaniu administracyjnym.
Z uzasadnienia:
Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej skarżący - ojciec małoletniego nie jest uprawnionym do współdecydowania o zmianie nazwiska swojego syna. Jak wynika z akt sprawy skarżący nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, lecz w wyniku orzeczenia sądu rodzinnego władza ta została ograniczona. Co prawda, w świetle art. 9 ust. 1 i 2 oraz art. 8 ust. 2-5 u.z.i.n., nie zostało jednoznacznie rozstrzygnięte przez ustawodawcę, czy w razie ograniczenia na mocy orzeczenia sądu rodzinnego władzy rodzicielskiej jednego z rodziców, zgoda rodzica, któremu ograniczono władzę rodzicielską na zmianę imienia dziecka jest niezbędna. Zagadnienie to budziło już wątpliwości interpretacyjne na gruncie analogicznych regulacji zawartych w art. 5 i art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz.U. z 2005 r. Nr 233, poz. 1992 ze zm.). Te wątpliwości interpretacyjne były przyczyną podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały z 13 lipca 1987 r. (III CZP 40/87, OSNC 1988, nr 11, poz. 154), na którą to uchwałę w skardze kasacyjnej powołuje się Wojewoda. Zgodnie z tą uchwałą, "na zmianę nazwiska dziecka w trybie administracyjnym potrzebna jest zgoda ojca mimo ograniczenia jego władzy rodzicielskiej bez względu na zakres obowiązków i uprawnień określonych w wyroku rozwodowym w trybie art. 58 § 1 zdanie drugie KRO.". Równocześnie należy zauważyć, że w piśmiennictwie z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego można również spotkać głosy krytyczne wobec tej uchwały (zob. np. J. Słyk, w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Osajdy, 9 wyd., Warszawa 2022, tezy 18 i 19 do art. 97). Co więcej, pogląd wyrażony w uchwale III CZP 40/87 nie może być uznany za jednolicie stosowany przez sądy rodzinne (zob. np. postanowienie Sądu Okręgowy (...) z (...) maja 2019 r., sygn. akt (...), przywołane w uzasadnieniu nieprawomocnego wyroku WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 412/21, CBOSA).
W tych warunkach prawnych i faktycznych niniejszej sprawy Sąd I instancji trafnie powołał się na postanowienie Sądu Okręgowego (...) z dnia (...) maja 2019 r., sygn. akt (...), o oddaleniu apelacji M. K. od postanowienia Sądu Rejonowego (...) z dnia (...) grudnia 2018 r., sygn. akt (...), wydanego w sprawie o rozstrzygnięcie istotnej sprawy małoletniego L. R. dotyczącej zmiany jego nazwiska. Sąd Okręgowy w swoim orzeczeniu wskazał, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego (...) z dnia (...) marca 2016 r., sygn. akt (...), władza rodzicielska R. R. nad małoletnim L. została ograniczona do prawa informowania się o stanie zdrowia, rozwoju, edukacji małoletniego. Tym samym wyłączone zostało m.in. prawo do decydowania o noszonym przez syna nazwisku. W tej kwestii prawo decydowania pozostawiono wyłącznie wnioskodawczyni. Nie zachodzi zatem prawna konieczność rozstrzygnięcia kwestii przez sąd w trybie art. 97 KRO.
(...)
Dlatego zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art. 8 ust. 2 w zw. z art. 9 ust. 2 u.z.i.n. oraz art. 8 ust. 3 u.z.i.n. nie zawierają usprawiedliwionych podstaw. Dla tej oceny nie ma zaś znaczenia to, że matka dziecka nie posiadała formalnie zastępczej zgody sądu opiekuńczego na dokonanie czynności zmiany nazwiska dziecka, ponieważ w świetle wiążącego ww. prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego matka dziecka jest uprawniona do samodzielnego decydowania o nazwisku noszonym przez małoletniego i z wnioskiem o zmianę nazwiska powinna wystąpić do właściwego urzędu cywilnego, co właśnie - uczyniła w niniejszej sprawie, w której została wydana zaskarżona decyzja o wyrażeniu zgody na zmianę nazwiska dziecka.
Zachęcam do kontaktu w sprawach rodzinnych (rozwody, alimenty, władza rodzicielska, kontakty z dzieckiem , zagrożenie obowiązkiem zapłaty za utrudnianie kontaktów itp.).
LEXTA Kancelaria Adwokacka Adwokat Grzegorz Sarzyński
ul. Sikorskiego 2, 39-400 Tarnobrzeg
ul. Długa 26, 39-460 Nowa Dęba
tel. 880 990 002
grzegorz.sarzynski@adwokatura.pl
